چند تا از رباعی های فلسفی خیام !
وقت سحر است خیز ای مایه ی ناز ... نرمک نرمک باده خور و چنگ نواز
کانها که به جایند نپایند بسی ... وآن ها که شدند کس نمی آید باز (4)
------------------------------------------------------------------
می خور که به زیر گل بسی خواهی خفت ... بی مونس و بی رفیق و بی همدم و جفت
زنهار به کس مگو تو این راز نهفت ... هر لاله که پژمرد نخواهد بشکفت (5)
------------------------------------------------------------------
زان پیش که بر سرت شبیخون آرند ... فرمای که تا باده ی گلگون آرند
تو زر نه ای ای غافل نادان که تو را ... در خاک نهند و باز بیرون آرند (17)
------------------------------------------------------------------
ای آن که نتیجه ی چهار و هفتی ... وز هفت و چهار دائم اندر تفتی
می خور که هزار بار بیشت گفتم ... باز آمدنت نیست چو رفتی رفتی (19)
------------------------------------------------------------------
لب بر لب کوزه بردم از غایت آز ... تا زو طلبم واسطه ی عمر دراز
لب بر لب من نهاد و می گفت به راز ... می خور که بدین جهان نمی آیی باز (20)
------------------------------------------------------------------
از جمله ی رفتگان این راه دراز ... باز آمده کیست تا به ما گوید راز
پس بر سر این دو راهه ی آز و نیاز ... تا هیچ نمانی که نمی آیی باز (23)
------------------------------------------------------------------
نیکی و بدی که در نهاد بشرست ... شادی و غمی که در قضا و قدرست
با چرخ مکن حواله کاندر ره عقل ... چرخ از تو هزار بار بیچاره ترست (53)
------------------------------------------------------------------
ای دل تو به ادراک معما نرسی ... در نکته ی زیرکان دانا نرسی
اینجا به می لعل بهشتی می ساز ... کانجا که بهشت است رسی یا نرسی (59)
------------------------------------------------------------------
گویند مرا که دوزخی باشد مست ... قولی ست خلاف دل در آن نتوان بست
گر عاشق و میخواره به دوزخ باشد ... فردا بینی بهشت همچون کف دست (61)
------------------------------------------------------------------
گر می نخوری طعنه مزن مستان را ... بنیاد مکن تو حیله و دستان را
تو غرّه بدان مشو که می می نخوری ... صد لقمه خوری که می غلام است آن را (62)
------------------------------------------------------------------
شیخی به زنی فاحشه گفتا مستی ... هر لحظه به دام دگری پا بستی
گفتا شیخا هر آن چه گویی هستم ... آیا تو چنان که می نمایی هستی (63)
------------------------------------------------------------------
ای صاحب فتوی ز تو پرکارتریم ... با این همه مستی از تو هشیارتریم
تو خون کسان خوری و ما خون رزان ... انصاف بده کدام خونخوارتریم (64)
------------------------------------------------------------------
یک جرعه ی می ز ملک کاووس به است ... از تخت قباد و ملکت طوس به است
هر ناله که رندی به سحرگاه زند ... از طاعت زاهدان سالوس به است (65)
------------------------------------------------------------------
من هیچ ندانم که مرا آن که سرشت ... از اهل بهشت کرد یا دوزخ زشت
جامی و بتی و بربطی بر لب کشت ... این هر سه مرا نقد و تو را نسیه بهشت (66)
------------------------------------------------------------------
ای دوست حقیقت شنو از من سخنی ... با باده ی لعل باش و با سیم تنی
کان کس که جهان کرد فراغت دارد ... از سبلت چون تویی و ریش چو منی (67)
------------------------------------------------------------------
تا چند زنم به روی دریاها خشت ... بیزار شدم ز بت پرستان کنشت
خیام که گفت دوزخی خواهد بود ... که رفت به دوزخ و که آمد ز بهشت (69)
------------------------------------------------------------------
من بنده ی عاصی ام رضای تو کجاست ... در کنج دلم نور و صفای تو کجاست
ما را تو بهشت اگر به طاعت بخشی ... این بیع بُود لطف و عطای تو کجاست (70)
------------------------------------------------------------------
دارنده چو ترکیب طبایع آراست ... از بهر چه افکندش اندر کم و کاست
گر نیک آمد شکستن از بهر چه بود ... ور نیک نیامد این صور عیب که راست (71)
------------------------------------------------------------------
گویند بهشت و حور عین خواهد بود ... آن جا می و شیر و انگبین خواهد بود
گر ما می و معشوق گزیدیم چه باک ... چون عاقبت کار چنین خواهد بود (74)
------------------------------------------------------------------
می می خورم و مخالفان از چپ و راست ... گویند مخور باده که دین را اعداست
چون دانستم که می عدوی دین است ... و الّله بخورم خون عدو را که رواست (76)
------------------------------------------------------------------
گویند کسان بهشت با حور خوش است ... من می گویم که آب انگور خوش است
این نقد بگیر و دست از آن نسیه بدار ... کآواز دهل شنیدن از دور خوش است (75)
------------------------------------------------------------------
تا بتوانی خدمت رندان میکن ... بنیاد نماز و روزه ویران میکن
بشنو سخن راست ز خیام عمر ... می میخور و ره میزن و احسان میکن (95)
------------------------------------------------------------------
سنت مکن و فریضه ها را بگذار ... وین لقمه که داری ز کسان باز مدار
غیبت مکن و دل کسی را مآزار ... در عهده ی آن جهان منم باده بیار (96)
------------------------------------------------------------------
می خوردن و شاد بودن آیین من است ... فارغ بودن ز کفر و دین دین من است
گفتم به عروس دهر کابین تو چیست ... گفتا دل خرم تو کابین من است (97)
------------------------------------------------------------------
قومی متفکرند در مذهب و دین ... جمعی متحیرند در شک و یقین
ناگاه منادایی در آمد ز کمین ... کای بی خبران راه نه آن است و نه این (13)
------------------------------------------------------------------------------------
سرمست به میخانه گذر کردم دوش ... پیری دیدم مست و سبویی بر دوش
گفتم ز خدا شرم نداری ای پیر ... گفتا کرم از خداست رو باده بنوش (22)
------------------------------------------------------------------------------------
بر رهگذرم هزار جا دام نهی ... گویی که بگیرمت اگر گام نهی
یک ذره جهان ز حکم تو خالی نیست ... حکمم تو کنی و عاصیم نام نهی (31)
------------------------------------------------------------------------------------
جامی است که عقل آفرین می زندش ... صد بوسه ز مهر بر جبین می زندش
این کوزه گر دهر چنین جام لطیف ... می سازد و باز بر زمین می زندش (33)
------------------------------------------------------------------------------------
گویند به حشر گفتگو خواهد بود ... آن یار عزیز تندخو خواهد بود
از خیّر محض بد نیاید هرگز ... خوش باش که عاقبت نکو خواهد بود (34)
------------------------------------------------------------------------------------
گر بر فلکم دست بدی چون یزدان ... برداشتمی من این فلک را ز میان
وز نو فلکی دگر چنان ساختمی ... کآزاده به کام دل رسیدی آسان (38)
------------------------------------------------------------------------------------